Trafodaeth

BARN DUW? GOELIA’I FAWR!  gan Enid Morgan

Anerchiad yng nghanolfan y Morlan, 13 Mehefin 2007

Fe ddylwn ymddiheuro yn gyntaf am ddewis teitl pryfoclyd. Rwy’n tynnu coes y rheini sydd yn rholio’u llygaid ac yn credu bod yma Li’bral arall yn gwadu’r Gair; ond ‘rwy hefyd yn mynd i dynnu coes y rhai sy’n meddwl eu bod yn mynd i gytuno â mi ac yn teimlo bod y darlun traddodiadol o Dduw fel tân ysol yn anghyson â’r gŵr ar y groes sy’n dweud “Arglwydd maddau iddynt”.

Yn ein dychymyg meidrol ni, y mae Barn a Chosb a Digofaint ynghlwm wrth ei gilydd ac yn awgrymu Duw sydd fel ni,’o dro i dro’n colli ei limpyn. Heno ‘rwy am geisio,
  - yn gyntaf, ddatgysylltu’r tri chysyniad, ac awgrymu ffyrdd newydd o’u dehongli.
  - yn ail - dychwelyd at y testun a gweld proses lle y mae Iesu fel petai’n tanseilio o’r tu fewn llawer o’r eirfa grefyddol draddodiadol.
  - yn drydedd fe fyddai’n tynnu’ch sylw at rai darnau allweddol, gan obeithio rhoi hwb i chi i’w darllen o’r newydd.

‘Rwy’n cydnabod fy nyled i waith dau awdur y bydd, greda’i, llawer o sôn amdanynt yn y dyfodol. Y cyntaf yw’r Ffrancwr Rene Girard, sydd wedi rhoi golwg newydd i ni ar y cysylltiad rhwng trais a’r sanctaidd. Yr ail yw disgybl iddo o’r enw James Alison. Trwy fynd lawr at y gwreiddiau y mae’nhw’n dod at gasgliadau hynod o uniongred, ond yn datguddio cymaint o fân gregin sy’ wedi ymgasglu o gwmpas llong ffydd.

Dicter, Barn, Cosb
Y mae’r tri gair dicter, barn a chosb yn pwysleisio dicter cyfiawn Duw at bechodau’r ddynoliaeth a phechodau’r genedl fechan ddethol, pobl Dduw, Is-ra-el. Mae’r Hen Destament yn hynod o onest am drais dynol. Yn aml priodolir y trais hwn, yn rhesymol ddigon yn ôl ein safonau ni, i Dduw. Y mae’r Hen Destament yn unigryw am ei fod yn gweithio at ddehongliad o’r picil y mae’r ddynoliaeth ynddi. Yn y diwylliannau paganaidd aberthol datblygir syniad o dduwiau mympwyol a threisgar ac y mae’r rhai sy’n cael eu lladd ganddynt bob amser yn euog. Damcaniaeth Girard yw bod y straeon Beiblaidd am Dduw ac am hanes y genedl yn dangos gweledigaeth unigryw o natur Duw a ddaeth i’r genedl a’i dysgu im bwysigrwydd yr ysglyfaeth ddiniwed. Nid yng nghryfder Brenin ac ymerodraeth, nid yn nerth a chryfder arfog y gwelir natur Duw, ond yn yr un sy’n cael ei feio ar gam. Datguddir Duw er enghraifft yn y llef ddistaw fain i Elias, yn Jeremeia yn y pwll y tu allan i Jerwsalem, yng ngwas dioddefus Eseia, ac yn wir yn llef y salmydd pan amgylchir ef gan ei elynion.


Y mae priodoli dicter a chosb i Dduwdod yn digwydd mewn crefyddau lu. Ond yn Iesu o Nasareth cawn grebwyll a dychymyg ysbrydol sy’n radical wahanol ac yn defnyddio’r geiriau hyn yn hynod ochelgar, yn wir yn eironig iawn. Y mae’r darlun o Dduw ym meddwl Iesu, medd Ioan, yn Dduw nad yw’n dymuno barnu o gwbl er fod ganddo’r awdurdod i wneud hyn. Pa le sydd wedyn i na dicter na chosb? Y mae’n Dduw nad oes ynddo ddim tywyllwch. Gai rhoi ychydig enghreifftiau.

a) Ioan : Iesu a Nicodemus: (Ioan 3:17-21)
Oherwydd nid i gondemnio’r byd yr anfonodd Duw ei Fab i’r byd, ond er mwyn i’r byd gael ei achub trwyddo ef. Nid yw neb sy’n credu ynddo ef yn cael ei gondemnio, ond y mae’r hwn nad yw’n credu wedi ei gondemnio eisoes, oherwydd ei fod heb gredu yn enw unig Fab Duw. A dyma’r condemniad, i’r goleuni ddod i’r byd ond i ddynion garu’r tywyllwch yn fwy na’r goleuni, am fod eu gweithredoedd yn ddrwg. Oherwydd y mae pob un sy’n gwneud drwg yn casáu’r goleuni, ac nid yw’n dod at y goleuni rhag ofn i’w weithredoedd gael eu dadlennu. Ond y mae’r hwn sy’n gwneud y gwirionedd yn dod at y goleuni, fel y amlygir mai yn Nuw y mae ei weithredoedd ef wedi eu cyflawni.

Mae digon yn y fan hon am astudiaeth Feiblaidd am wythnosau! Wnâi ddim ond crynhoi yng ngeiriau Alison, sy’n disgrifio’r bobl sydd wedi credu yn Iesu fel hyn . ( Fy nghyfieithiad i.)

Ni fydd pobl fel hyn yn cael eu barnu, am eu bod wedi troi eu cefnau ar y byd sy’n barnu, condemnio a bwrw allan, er mwyn dechrau byw yn ôl Duw nad yw’n barnu na chondemnio na bwrw allan. Ond bydd y rhai nad ydynt yn derbyn y goleuni, sydd ddim yn dymuno bod eu cydweithrediad yn nhrefn angau i gael ei ddatguddio ac yn well ganddynt ymochel yng nghysgod yr hen gelwydd llofruddiol, mae’r rhai felly yn cael eu barnu , ond eu bod wedi aros yn llwyr y tu mewn i’r drefn honno sy’n barnu, condemnio a bwrw allan.
(t.139 Living in the End Times- The Last Things Reimagined – James Alison SPCK 1997 )

Scandal
Y doniolwch yw mai i bobl foesol y mae’r Iesu’n dramgwydd. Ystyriwch beth oedd yr ymateb i’r geiriau hyn: -
 Gwyn ei fyd y gŵr na ddaw cwymp iddo o’m hachos i (Mth 11:6 )
 A wyddost ti fod y Phariseaid wedi eu tramgwyddo ( Math 156:12)
 Pawb sy’n syrthio ar y maen hwn fe’i dryllir (Luc 20: 18)
 Gwae’r byd oherydd dyfod scandalau ( rhwystrau/ tramgwyddau)
Y gair skandalon yw’r gair allweddol – ac yn cael ei gyfieithu mewn sawl ffordd wanllyd i’r Gymraeg a’r Saesneg . Y skandalon yw bod Duw yn peri i’r glaw syrthio ar y cyfiawn a’r anghyfiawn. Dyle fe ddim yn ein tyb ni! Y mae’n mynd lan ein trwynau hunangyfiawn i feddwl nad ydi Duw yn gwahaniaethu rhwng fy ymdrechion i fod yn dda, a difaterwch llwyr y brawd acw sy’n gwneud yn union fel y myn ac yn cael amser braf tu hwnt, lot o arian a llwyddiant ac edmygedd a statws. ( vid: I See Satan Fall Like Lightning - Rene Girard Gracewing 2001). Y Newyddion Da yw sylweddoli sut un yw Duw, a bod ei Deyrnas ef yn dod i fodolaeth yn ein plith ni pan fyddwn yn dynwared Iesu, yn ‘treiddio i’r adnabyddiaeth, o’r unig wir a bywiol Dduw…’ Gadwch i ni felly edrych ar rai o’r geiriau allweddol yma y mae Iesu’n eu tanseilio o’r tu mewn.

Y mae Iesu yn meddu ar weledigaeth gwbl unigryw o natur Duw, gweledigaeth sydd wedi ei gwreiddio yn ffydd a phrofiad yr Iddewon ac yn ei dwyn i aeddfedrwydd. Mae’n byw mewn ufudd-dod hyd angau, ie angau ar groes. Ond y mae ei genhedlaeth ef, yr Iddewon hynny sy’n rhedeg pethau yn y deml ac yn ymdrin â Rhufain, y crachach gwleidyddol a chrefyddol, wedi ymbellhau bron yn llwyr oddi wrth y traddodiad eglur hwn ac yn rhoi beichiau ar gefnau pobl. Ond rhaid i Iesu ddefnyddio’r geiriau’i draddodiad, y geiriau a’r cysyniadau oedd y tu cefn i’r cwestiynau yr oedd pobl yn eu holi. Mae’r Iesu yn gorfod defnyddio’r cysyniadau, y disgwyliadau, y ddealltwriaeth sydd gan genedl wedi eu maethu ar Y Ddeddf. Y mae, medd James Alison , yn tanseilio’r eirfa a’r ddealltwriaeth hon o’r tu mewn ac o ganlyniad y mae’r eirfa yn gwegian ac yn troi’n amwys.

2 TRAWSNEWID YR EIRFA
Y Meseia – Y Crist.
Ystyr Ma’shiah yw'r un sydd wedi ei eneinio gan Dduw. Nid yw Iesu’n gwadu’r enw. Ond mae’n gwarafun i Pedr ei ddefnyddio. Pam? Mae’n hysbys bod y gair yn cario llwyth o ddisgwyliadau nad oedd gan Iesu unrhyw fwriad o’u cyflawni! Yr oedd eneiniog Duw , fy mrawd, fy nghyfaill cryf yn mynd i fod yn was dioddefus. Byddai ei ddienyddiad a’i ddyrchafu ar y groes yn dangos mewn ffordd waradwyddus, y skandalon llwyr o wir natur Duw. (Yr oedd Gwilym O Roberts yn ei ddadleuon â Hywel Lewis yn y Cymro yn y 70au yn dweud bod y gair Meseia’n golygu rhywbeth tebyg i Fuehrer.) Yr oedd cenedlaetholdeb Iddewig yn dyheu am arweinydd milwrol fyddai’n bwrw’r Rhufeiniaid allan, yn dychwelyd y deyrnas i Israel, yn eu gwneud yn bencenedl, gan ddangos i bawb mai Israel oedd ffefryn yr Hollalluog. “Ti yw Meseia Duw” medd Pedr, ac mae fe ar yr un pryd yn gywir ac anghywir. Y Gair iawn - yr ystyr anghywir. Bydd Duw yn dangos ei hun nid mewn llwyddiant milwrol, ond trwy fod yn ysglyfaeth i drais dynol ar groes. Mae’r disgyblion yn dal i chwilio am rywun i ddychwelyd y deyrnas i Israel ar ôl y croeshoelio a chyn sylweddoli a deall yr Atgyfodiad . Dyma un o’r negeseuon yn yr hanes cyfoethog am y cyfarfyddiad ar ffordd Emaus.
Awgrym Alison yw bod Iesu yn gwneud yr un peth gyda lliaws o eiriau eraill hefyd, ac o’r herwydd yn gwrando a llefaru mewn ffordd eironig iawn, fel pe bai e’n rhoi pethau mewn dyfynodau trwy’r amser.
Mae ffordd od iawn gan Iesu o ddelio â chwestiynnau. Arfer Iddehollol yw ateb trwy ofyn cwestiwn arall nôl. Mae fel petai Iesu’n cymryd yr agwedd- Os wyt ti’n gorfod y cwestiwn yna, ‘dwyt ti byth yn mynd i ddeall fy ateb i ! Y disgyblion sy’n holi “Ai ychydig fydd yn mynd i mewn i’r deyrnas?” (Luc 13:24) Beth yw’r cymhelliad y tu cefn i’r cwestiwn? Cwmni bach dethol ydyn ni’n te! Mae’r Iesu’n diystyru’r cwestiwn ac yn dweud “Ymegnïwch i fynd i mewn trwy’r drws cul, oherwydd ‘rwy’n dweud wrthych y bydd llawer yn ceisio mynd i mewn ac yn methu.” Pa fath o ateb yw hwnna? I mi mae fe’n swnio fel rhybudd ib obl sy’n meddwl eu bod ‘nhw’n sâff!

Y Ddeddf.
Mae cwestiynau’r awdurdodau crefyddol yn ymwneud â’r Ddeddf, oherwydd dyna ffon fesur pob ymddygiad duwiol a da. Cwestiynau i’w faglu ydyn ‘nhw. Dyma gwestiwn gan y cyfreithiwr: Beth a wnaf i etifeddu bywyd tragwyddol? Dyma gwestiwn nôl gan Iesu: “Beth sy’n ysgrifenedig yn y Gyfraith?” Ond medd Luc, mae’r holwr yn dymuno ei gyfiawnhau ei hun a daw cwestiwn newydd “Pwy yw fy nghymydog?” Rêl cwestiwn twrnai! A’r ateb ddaw yw stori’r Samariad Trugarog. Nid stori am rywun annisgwyl yn troi mas i fod yn garedig yw hon. Nid hyd yn oed stori am elyn yn troi’n gyfaill. Mae hi’n llawer pherycclach ei hystyr. Mae cadw manylion y ddeddf yn golygu bod cynrychiolwyr mwyaf duwiol y system yn methu ag ymddwyn mewn ffordd syml ddyngarol. Mae’r system ei hunan yn gwarafun i neb fod yn offeiriad na swyddog yn y deml a medru rhoi sylw i greadur mewn trybini. Dyna i chi ddaeargryn dan y Deml . Mae golygu bod crac drwy’r system - on’d yw e? Dim syndod ei fod e wedi digio’r awdurdodDyma danseilio’r Deml a’r Ddeddf. Yn stori’r Samariad Trugarog y mae’r gair Deddf ei hun yn dod yn air amwys fel y gair Meseia. Allwch chi ddim dibynnu arni i fod yn iawn na gwarantu eich bod yn iawn.

Pechod
Pechod oedd torri’r ddeddf ac yr oedd cadw’r ddeddf yn gwarantu bendith Duw. Y drafferth yw nad yw’n profiad yn ategu hynny. Ochr arall y geiniog yw bod rhywun anffodus neu glâf siŵr o fod yn euog o rywbeth. Os yw Job wedi mynd yn fethdalwr a’u blant wedi marw, mae’n rhaid mai arno ef oedd y bai yn rhywle! Yn Ioan 9 daw’r cwestiwn yn y ffurf yma: “Rabbi ,pwy a bechodd, ai hwn ynteu ei rieni , i beri iddo gael ei eni’n ddall?” Rhaid, yn wyneb dioddefaint, bod bai ar rywun! Dyma sail yr amgyffrediad bod dioddefaint yn gosb ac yn arwydd o ddicter Duw.“Dyw hi ddim wedi gwneud dim i haeddu hynna” Beth wnes i i haeddu hyn ? cwestiwn anghywir arall!
Yn Ioan 6 mae ‘na ddrama lle am ddyn dall sy’n cael ei farnu oherwydd ei ddioddefaint .Mae’n cael ei dderbyn nôl i mewn i gymuned ffydd yn llawn trwy gael ei iachau- ond am mai ar Y Sabbath y digwyddodd hynny, mae rheol wedi ei thorri.Teflir amheuaeth ar Iesu. Dyma ddadl chwyrn yn codi ac Iesu a’r dyn dall yn cael eu taflu allan. Ond ar ddiwedd y bennod y pechaduriaid yw’r rhai sydd yn mynnu bwrw allan a barnu’r Iesu a’r dyn dall a’i rieni. Yn y bennod hon nid cwestiwn damcaniaethol am berthynas dioddefaint a barn sy’n bwysig, ond y pechod yw’r weithred o farnu a thaflu allan.Dyna droi’r syniad o beth yw pechod wyneb i waered! Y mae’r bennod yn fath o stori a myfyrdod ar “Na fernwch fel na’ch barner”. Y barnu yw’r pechod.

Ond y gwir yw ein bod ni i gyd yn meddwl ein bod ni’n cynnal moesoldeb, yn cadw safonau, yn cynnal y pethau trwy farnu pobl eraill. Ond mae’r Iesu’n tanseilio’n hunan gyfiawnder a’n culni ni fel unigolion ac yn sicr y cyfundrefnau sy’n codi muriau ar sail barnu o’r fath - ar fwrw llinyn mesur.

Os yw Barnu’n bechod, beth felly yw Barn?
Wel dim ond Duw piau fe! Ond y mae Barn Duw yn wahanol iawn i’n barnu ni. Ystyriwch un o dröedigaethau Pedr.( Mae e’n cael sawl un!) Mae e’n gwadu Iesu dair gwaith yn llys yr archoffeiriad, wrth y cwmni sy’n ymgynhesu wrth y tân golosg.’ Fe gofiwch i Iesu ddal ei lygad e a bod Pedr wedi mynd allan ac wedi wylo’n hidl. Dyna, medd Ioan , farn Duw ar waith wrth i Pedr sylweddoli dyfnder ei wendid, a’i frâd. Nid dial na chosb, a ‘doedd dim dicter chwaith, ond wynebu’r gwir yn y goleuni. Y mae Barn yr Iesu yn dwyn ing a gwae ar Pedr, ond nid cosb ydyw, ac nid dicter yn Iesu sy’n ei ysgogi. Ei weithredoedd sy’n dwyn barn arno yn ngoleuni’r gwirionedd.

Ym mhennod olaf atodol Efengyl Ioan y mae’r efengylydd yn gosod tân golosg arall, y tro hwn ar lan môr Galilea, ac yn rhoi cyfle , dair gwaith i Bedr dderbyn y tangnefedd helaeth hwnnw yr oedd Iesu yn ei gynnig yn sgil yr Atgyfodiad ( Tangnefedd i chwi! Myfi yw! Nac ofnwch!) Dyma ymateb Iesu i’w frâd a’i ofn. Dim dannod, dim beio, dim talu nôl, dim dicter, dim cosb. Dim hyd yn oed ! “Wfft i shwd ffrindiau!” Yn lle hynny ceir y boen ingol o wynebu’r gwir. Y mae stori pob disgybl yn gorfod bod yn stori Pedr, yn adnabod dyfnder ein methiant yn wyneb y gwirionedd llachar y mae Iesu’n ei arllwys ar bob sefyllfa. Dyna beth yw Barn sydd ar yr un pryd yn cynnig maddeuant ac mae’r fendith yn dod trwy ddagrau edifeirwch i dderbyn rhyddid a gwyleidd-dra cymuned y rhai edifeiriol.

Yr ydych chwi yn barnu yn ôl safonau dynion. Minnau nid wyf yn barnu neb, ac os byddaf yn barnu y mae’r farn a roddaf yn ddilys, oherwydd nid myfi yn unig sy’n barnu, ond myfi a’r Tad a’m hanfonodd i” Ioan 8

Y mae presenoldeb Iesu yn dangos y gwir. Y mae ffaith yr Iesu croeshoeliedig yn barnu holl gyfundrefnau pŵer yr ymerodraeth a’r Deml. Hon yw'r farn, ddyfod goleuni i’r byd a charu o ddynion y tywyllwch yn fwy na’r goleuni.

3. DAMHEGION A DIGWYDDIADAU ERAILL
a) Wel meddech chi, beth am y defaid a’r geifr ? Y rhai sy’n meddwl mai defaid ydyn nhw yn rhinwedd eu gweithredoedd da, sy’n troi mas i fod yn eifr! Yr hunangyfiawnder o feddwl ein bod ni’n iawn sy’n peri i ni ni ddefaid tybeidig , droi allan i fod yn eifr mewn gwirionedd. Hyn am ein bod yn barnu pobl eraill ac yn dweud mai hwy yw’r geifr

b) Yn nameg y ddafad golledig y mae Alison yn nodi calon y bugail ac yn ychwanegu:
Nodwch os gwelwch yn dda bod calon y bugail yn golygu medru edrych ar fleiddiaid yn eu dafadeiddrwydd (sheepliness). Nid mater ein bod ni’n ofni fod ‘na bobl wedi eu gwisgo fel defaid sydd mewn gwirionedd yn fleiddiaid, ond i’r gwrthwyneb, medru dychmygu’n greadigol fleiddiaid sydd, mewn rhyw fan,fwy neu lai cuddiedig o’u bywydau, yn ddefaid go iawn , ac i’w caru fel y cyfryw. t 188 ibid

c) Ystyriwch ddameg yr ŷd a’r efrau. Rhaid i’r ddau dyfu gyda’i gilydd achos mae 'nhw mor debyg i’w gilydd fel na allwn ni ddweud prun yw prun. Wrth eu ffrwythau yr adnabyddir hwy. Duw ac ef yn unig sy’n gwybod prun yw prun. Ac nid cosbi chwyn am fod yn chwyn yw eu taflu i’w llosgi, dim ond canlyniad y ffaith mai chwyn ydyn nhw a dyw 'nhw’n dda i ddim!

Damhegion y Deyrnas
Roedd yr Iddewon yn dychmygu y byddai teyrnas Israel yn deyrnas Dduw. Newyddion da Iesu yw bod teyrnas nefoedd yn ein plith ni, nawr. Ac felly er bod rhaid disgwyl i weld beth yw’r gwahaniaeth rhwng ŷd ac efrau a defaid a geifr, mewn rhai mannau y mae presenoldeb yr Iesu ei hun yn dwyn barn cwbl bresennol i’r golwg. Ei bresenoldeb ef sy’n glanhau’r Deml a throi byrddau’r cyfnewidwyr arian.
Mae’r deyrnas yn bodoli mewn cychwyniadau bychain fel yr hedyn mwstard a’r burum yn y toes, yn yr egni cwbl fwriadus o chwilio am rywbeth gwerthfawr fel darn arian. Ymgolli’n llwyr mewn argyhoeddiad ysol bod trysor mewn cae a rhoi oes i chwilio amdano. Teyrnas rhyfedd o amrywiol yw hon.

Uffern a’r Diwedd
O ddarllen y testun yn ofalus, fe welwch chi dro ar ôl tro fod y gosb a’r tân ysol yn codi o ganlyniad i ddrygioni pobl, nid fel elfen ychwanegol wedi ei gynhyrchu gan ddigofaint Duw. Mae’r Iesu’n defnyddio’r eirfa, ac mae e’n defnyddio’r eirfa am y Diwedd. Ond fel y mae’r amser wedi dod i addoli’r Tad mewn Ysbryd a gwirionedd - yn awr y mae - felly yn awr y mae Barn Duw ar safonau systemau’r byd hwn - ac wrth gwrs arnom ni sy’n barod iawn i fwrw eraill i uffern. ’Rydyn ni'n llai parod i wynebu y byddwn ninnau mewn uffern o gasineb oni bai i ni edifarhau am ein dallineb, ein diffyg asgwrn cefn, ein diffyg trylwyredd.

Fy mwriad yn hyn o lith yw awgrymu bod priodoli trais, dicter a chosb i Dduw yn codi allan o’n dicter a’n trais ni, a’n hawydd ninnau am gosb a dialedd. Ystyriwch hanes y talentau sy’n swnio fel stori am gosbi rhywun sydd ddim yn gwneud ei orau. Y mae’r trydydd, sydd ond yn cael un dalent yn claddu honno rhag ofn iddo fethu. Mae’n credu bod y meistr yn ddyn cas a chaled. Mae’n rhy ofnus i wneud dim â beth sydd wedi cael i roi iddo. Mae’r darlun sydd ganddo o feddwl ei feistr yn sicrhau mai methiant yw e! I’r ddau arall y mae rhyddid eu perthynas â’r meistr yn golygu llwyddiant, ac mae’r meistr yn hael iawn iddyn ‘nhw. Mae’r ffordd y meddyliwn ni am Dduw yn bwysig iawn a diwinyddiaeth wael yn beth peryglus tu hwnt. Dyma danseilio’r syniad o Dduw sy’n blismon..

Nid wyf fi yn credu yn y Duw sy’n blismon. Barn Duw fyddai wynebu’r gwirionedd amdana’i i fy hun heb edifeirwch, heb fedru derbyn y tangnefedd a gynigir yn ddi-ffael gan y Crist Atgyfodedig.

Hon yw'r ddamnedigaeth ddyfod goleuni i’r byd a charu ohonom y tywyllwch yn fwy na’r goleuni.
Felly dyna weddi Ladin o’r 14eg ganrif i gloi’r drafodaeth:.
 

Hollalluog a thragwyddol Dduw, a dynnaist ffynnon o ddŵr bywiol i’th bobl yn yr anialwch, tynn o galedwch ein calonnau ddagrau edifeirwch fel y gallwn alaru oherwydd ein pechodau a chael trwy dy drugaredd dy dderbyn Di….

Darnau Ysgrythurol Ychwanegol Perthnasol.
Marc 13 ar Eschatoleg. Dychweliad Crist.
Dydd y Farn adnod 35 gyda’r hwyr, hanner nos neu ganiad y ceiliog, ai yn fore… disgrifio’r Mab #Dyma brif ddigwyddiadau’r dioddefaint! Y swper olaf, Gethsemane, y brad wrth y Tân Golosg, y croeshoelio ac meddai’r canwriad, Yn wir, Mab Duw oedd hwn “.

Maranatha Tyred Arglwydd i ddangos i ni nawr dy wirionedd di. Yn wir tyred Arglwydd Iesu…. Dyna’r Achlysur pan oedd Iesu ei hun yn barnu’r byd. Y mae’r farn wedi digwydd eisoes!

Yn ôl epistolau Ioan y mae’n Dduw nad oes ynddo ddim tywyllwch. Yn gyntaf wna’i eich atgoffa chi bod ‘na’n fras ddwy agwedd tuag at yr Hen Destament; (Maddeuwch mor fras yw’r dosbarthiadau hyn!)
a) Mae pobl anffaeledigrwydd a gwirionedd llythrennol yr ysgrythur yn ei weld fel Hanes Duw yn ei ymwneud â chenedl Israel a pherygl hwn yw methu â chymryd o ddifrif y syniad o ddatblygiad a datguddiad graddol mewn ffydd a diwylliant. Wedi cloi’r ysgrythur y tu mewn i un dehongliad haearnaidd ac mae’r gwir sydd ynddo eisoes wedi ei ddatguddio.
b) Mae’r duedd Ryddfrydol yn llawer rhy chwannog i ddiystyru arbenigrwydd yr Hen Destament ac awgrymu nad oes ddim cysondeb rhwng y testunau Hebreig a’r Groeg. (Hen berygl yw hwn - yr oedd yr heretic Marcion eisiau cael gwared ar yr Hen Destament a rhai llyfrau o’r newydd o ran hynny. Ac mae’r rhyddfrydwyr hwythau yn cael trafferth i ymddihatru oddi wrth eu rhagfarnau eu hunain. Angen ail ddehongli’r groes a darganfod ein bod yn dod ar hyd llwybr newydd i hen wirionedd a ystumiwyd.

Nid dig a chosb mo’r farn hon – ni sy’n mynnu dychmygu hynny am mai felly y bydden ni’n ymateb. (Stori’r offeiriad a gollodd ei ddwy law mewn bomb yn Ne Affrica yn amser y frwydr yn erbyn apartheid

Cristnogaeth a Chenedlaetholdeb gan Robin Chapman

Pan ges i wahoddiad caredig Pryderi i ddweud gair heno am y berthynas rhwng cenedlaetholdeb a Christnogaeth, mi wnes i’r hyn y mae pob academydd cyfoes yn ei wneud: troi at Google. A dyma ddod ar draws y gyffes hon ym mlog Rhys Llwyd, myfyriwr ymchwil ym Mangor a raddiodd yma yn Aberystwyth dro’n ôl. Y dyddiad sydd wrthi ydi 8 Ionawr eleni:

Rwyf wedi dod i gredu ers rhai blynyddoedd bellach mai gwladwriaeth sydd wedi fforffedu ei hawliau gerbron Duw ydy'r Wladwriaeth Brydeinig. Rwy'n aelod o Blaid Wleidyddol sydd a'i hamcan tymor hir o dorri i ffwrdd o Sataneiddiwch y wladwriaeth Brydeinig i ffurfio gwladwriaeth sy'n deg a chyfiawn yng ngolwg Duw. Rwyf hefyd yn gwbl dawel fy meddwl fod rhaid bod yn anufudd i'r wladwriaeth Brydeinig os am fod yn ufudd i Dduw a'i deyrnas. Braint a dyletswydd felly yw i'r Cristion leisio barn a gweithredu yn erbyn rhywbeth sydd o'r un drwg - ac nid oes gwadu fod rheibio o du'r gwladwriaethau imperialaidd, gyda Phrydain yna gyda'r gwaethaf, yn ganlyniad uniongyrchol y cwymp. Yn enw'r Iesu atgyfodedig felly yr anturiaf innau yn unol â'r traddodiad Cymreig Cristnogol (sy'n rhedeg o Forgan Llwyd i Hiraethog i Michael D. i Emrys ap Iwan i Lewis Valentine i R. Tudur Jones i Gwynfor) i danseilio'r drefn anghyfiawn bechadurus. Nid theocratiaeth mo hyn ond ceisio cyfiawnder, Cristnogaeth yw fy ysbardun i ond diolch i Ras Cyffredin gall Cristnogion uno gyda'r anghrediniwr pennaf ar faterion gwleidyddol.

Yn awr, rhaid imi ganolbwyntio ar un agwedd yn unig yn yr ugain munud fwy neu lai sy gen i heno. Dwi’n amau dim bod Rhys Llwyd yn ddiffuant wrth son am y cysylltiad dibynnol os nad angenrheidiol (hynny ydi, ‘contingent’ yn hytrach na ‘necessary’) y mae o’n ei weld rhwng ei ffydd a’i genedlaetholdeb. Ond dwi’n llai sicr am ei hanesyddiaeth - ei apêl at hanes, chwedl R T Jenkins. Fy nadl, yn gryno iawn, ydi mai peth go ddiweddar ydi’r berthynas rhwng cenedlaetholdeb cyfansoddiadol a'r hyn y mae Rhys Llwyd yn ei alw ‘y traddodiad Cymreig Cristnogol’ - er y byddai’n well gen i ddweud ‘traddodiad Cristnogol Cymreig’. Mi all ei bod yn briodas hapus, naturiol a dilys ddigon, ond priodas ddiweddar ydi hi, er hynny - a phlentyn yr ugeinfed ganrif, a rhyw fath o fab maeth i Emrys ap Iwan ydi Rhys Llwyd yn ei gredo ac nid dolen mewn cadwyn sy’n ymestyn yn ôl i’r Piwritaniaid.

Mae’n bosib crynhoi’r gwahaniaeth diwylliannol - yn yr ystyr ehangaf - rhwng y cyfnod yn union cyn y Rhyfel Byd Cyntaf a dauddegau’r ugeinfed ganrif yng Nghymru dan dri phen. Yn gyntaf, rydan ni’n gweld moderniaeth yn herio’r dymer delynegol mewn llenyddiaeth: yn rhigymau T. H. Parry-Williams a ‘Gwaed Ifanc’ Prosser Rhys a phryddestau Caradog Prichard, er enghraifft. Yn ail, mae yna symud graddol ond digamsyniol ymhlith deallusion y Gymru Gymraeg oddi wrth ryddfrydiaeth wladgarol à la O. M. Edwards tuag at genedlaetholdeb gwleidyddol - sefydlu’r Blaid Genedlaethol yn 1926. Ac yn drydydd, mae’r dauddegau yn tystio hefyd i newid yn niwinyddiaeth Cymru, lle mae rhyddfrydiaeth yn cael ei disodli o dipyn i beth gan amryw byd o ddehongliadau llymach o’r broffes Gristnogol, boed efengylaidd, Calfinaidd neu Gatholig.

Fy ngobaith heno, felly, ydi codi dwy sgwarnog am y ddau bwynt olaf, sef y cyfnewidiad o ryddfrydiaeth wladgarol i genedlaetholdeb ar y naill law, ac o ryddfrydiaeth ddiwinyddol i ddiwinyddiaethau llai cymodlon ar y llaw arall. Fy sgwarnog gyntaf fydd gofyn a oes yna unrhyw gyswllt syniadol cynhenid rhyngddyn nhw; ac yn ail, mi hoffwn i ofyn hefyd - a chael gwybod gennych chi - a ydi cenedlaetholdeb, ymhlith Cristnogion heddiw, yn rhagdybio dealltwriaeth o’r Efengyl sy’n ymwrthod â chanonau rhyddfrydiaeth, sef ewyllys rhydd a digonolrwydd rheswm a chred mewn cynnydd ac esblygiad?

Rydan ni’n tueddu i gamliwio Cristnogaeth Anghydffurfiol yr Oes Edwardaidd. Oedd, roedd yna bregethu digon hallt yn erbyn ysgafnder o bob math: o bêl-droed i bing pong, o’r ddiod gadarn i gardiau, o famau dibriod i farnais ewinedd. Dwi’n cofio Islwyn Ffowc Elis yn dweud wrtha i fel y cafodd o ei fagu yn niwedd y dauddegau a dechrau’r tridegau ar aelwyd a gredai fod cadeiriau esmwyth yn anesgusodol o faldodus. Ond at ei gilydd, o dan y dyrnu cyson yma ar ymarweddiad amhriodol neu anweddus, roedd y darlun o ddyn yn un cymharol dyner. Gair Elfed yn ei gyfrol o bregethau Planu Coed am ei ddiwinyddiaeth ei hun oedd ‘hynaws’. Dyma ‘Pa Beth yw Dyn?’ Dyfed yn 1907:

Mae ynddo atgof bywyd di ystaen,
Cynefin â rhodfeydd y byd a ddaw;
Pan groesai dros y ffin yn ol a blaen,
Ac agoriadau’r nefoedd yn ei law …

Rhy ogoneddus yw i fyw dan wawd,
Rhy ddrud i’w ollwng dros y dibyn pell;
Fe wariodd Duw Ei gyfoeth nes yn dlawd
I brynu iddo etifeddiaeth well.

Hynaws iawn. A phrin fod darlun mwy heulog o’r berthynas rhwng Duw a dyn i’w chael yn unman nag ym mhregeth Miall Edwards, ‘Natur, Dyn, Duw’ yn 1920 - ddwy flynedd yn unig, sylwer, ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, lle cyhoeddodd mai ‘pridd y ddaear wedi ei oleuo â fflam y duwdod’ ydi dyn, ac ynddo ‘ddyheadau a gogwyddiadau sy’n ymestyn y tu hwnt i fyd natur ac yn ei gysylltu â’r goruwchnaturiol’.

O dan yr amrywiadau o ran pwyslais yn niwinyddiaeth chwarter cyntaf yr ugeinfed ganrif - efengyl gymdeithasol George Maitland Davies a Tom Nefyn, er enghraifft; heddychiaeth Thomas Rees a John Morgan Jones a Puleston Jones; diddordeb David Williams a Herbert Morgan mewn Beirniadaeth Feiblaidd a’r hollti blew ynghylch ysbrydoliaeth neu anffaeledigrwydd y Beibl a - roedd hyn o dir cyffredin: roedd y gwŷr bonheddig hyn i gyd yn gredinwyr yn naioni cynhenid dyn, ac yn Brydeinwyr i’r carn. Eu hoff ddameg oedd dameg y Mab Afradlon a’u harwyddair oedd Hir Oes i’r Brenin. Nid nad oedden nhw hefyd yn Gymry gwlatgar. Mae dwy gerdd gyferbyn â’i gilydd yn Caniadau Elfed sy’n dweud y cyfan am y meddylfryd ymddangosiadol hollt yma. Y naill ydi ‘Arthur Gyda Ni’:

Mae Arthur Fawr yn cysgu,
A’i ddewrion sy o’i ddeutu,
A’u gafael ar y cledd:
Pan ddaw yn ddydd yng Nghymru,
Daw Arthur Fawr i fyny
Yn fyw – yn fyw o’i fedd …
Gwyn fyd y galon anwyl,
Sy’n caru ac yn disgwyl
Am weled Cymru’n rhydd:
Caiff honno’r fendith oreu,
Pan fydd goleuni’r boreu
Yn dangos Cymru Fydd.

A’r llall, ‘O Navis!’ - am long yr y wladwriaeth – a’r Ymerodraeth:

Brydain, fy ngwlad, â’th glod ar y moroedd,
Ple mae dy rwyfwyr am fyned â thi?
Demti di’r gwynt, a pheryglon y dyfroedd,
Heb un anrhydedd, arglwyddes y lli?
Cofia i Shakespeare addurno dy hanes.
Cofia i Milton sancteiddio dy glod:
Cyn it’ fodrwyo dy enw â gormes,
Cofia’r hyn fuost, a’r hyn elli fod.

I Elfed a’i genhedlaeth, doedd dim anghysondeb. Yn wir, hanfod eu gwladgarwch, eu hawydd am ‘weled Cymru’n rhydd’, oedd eu Prydeindod. Iddyn nhw, bendith ddigymysg oedd y Ddeddf Uno. Roedd Harri Tudur wedi gwneud Cymru’n gydradd â Lloegr ac yn gyfrannog ym manteision yr Ymerodraeth. Roedd y Ddeddf wedi rhoi i Gymru ei chenhadaeth fawr hanesyddol hefyd. Roedd rhagluniaeth ddwyfol wedi llunio Prydain i fod yn uned er lles y byd. Mi allai’r Sais gyfrannu ei arbenigedd ariannol a masnachol; gellid dibynnu ar ddawn y Sgotyn fel peiriannydd a thechnegydd ac ar nerth bôn braich y Gwyddel. I Gymru yr ymddiriedwyd yr alwedigaeth uchaf oll - chwedl Gwili - o ‘chwarae bellach ddwyfol ran ym mywyd dynol ryw’. Neu, a dyfynnu’r rhagarweiniad dienw i gyfrol o bregethau gan Gymry Lerpwl - a thad Saunders Lewis yn eu plith:

Gweinidogaeth yr Efengyl ydyw rhodd bennaf Duw i genedl, ac y mae hynny wedi ei brofi yn ffaith yn hanes y Cymry. Nid ydym yn fawr nac yn gyfoethog; ac nid ydym oherwydd ein safle ddibynnol, yn alluog i chwareu rhan amlwg yng ngwleidyddiaeth y byd; ond dyrchafwyd ni hyd y nef yn ein gweinidogaeth.

Mae rhywun yn dod i’r casgliad, wrth ddarllen hanes y Gymru Edwardaidd nad oedd lle i genedlaetholdeb am fod y Cymry’n synio amdanyn nhw eu hunain fel cenedl yn barod. Erbyn canol y dauddegau, roedd gan Gymru lu o sefydliadau a gyhoeddai wrth y byd mai cenedl oedd hi: prifysgol, amgueddfa, llyfrgell, eisteddfod, eglwys ddatgysylltiedig, timau rygbi a phêl-droed, cynrychiolwyr yn San Steffan - a Chymro amlycaf y byd, Lloyd George, yn brif weinidog arnyn nhw. Dyma wlad a’i hystyriai ei hun fel cenedl yn ystyr yr Hen Destament i’r gair hwnnw hefyd: fel pobl wedi’u hethol gan Dduw. Prin fod talcen caletach i genedlaetholdeb trwy Ewrop na Chymru yng nghanol dauddegau’r ugeinfed ganrif. Ac am fod cwlwm mor dynn rhwng yr elfennau cyfansoddiadol ac ysbrydol yng ngwead Cymru, mae’n anochel, o bosib, i genedlaetholdeb apelio’n bennaf at rai nad oedden nhw ddim yn edrych ar eu gwlad trwy’r un sbectol rosliw - yn eu dehongliad gwleidyddol ac yn eu Cristnogaeth chwaith.

Roedd a wnelo cenedlaetholdeb cynnar yn y bôn â diffyg ffydd lawn gymaint ag â ffydd, a’r gamp a osododd y Blaid Genedlaethol iddi ei hun oedd datgymalu Cymru: tanseilio’i gwladgarwch a chwalu ei hanesyddiaeth. Gwnaeth hynny - ymhlith dulliau eraill - trwy sarnu ei hunanddigonolrwydd ysbrydol a baeddu ei menig gwynion.

Felly, dyna Ambrose Bebb, yn alltud yn Ffrainc yn 1923, yn croesawu unbennaeth yn Ewrop, gan ddatgan y syniad cableddus mai ‘eisiau ei Mussolini sydd ar Gymru!’: syniad cableddus yng nghyd-destun y dauddegau nid yn gymaint am yr awgrym y byddai Cymru’n well ei byd dan law haearn angen teyrn ond bod angen dim na neb ar Gymru i’w gwella. Dyna J. E. Daniel wedyn, a olynodd Saunders Lewis fel llywydd y blaid, yn dal nad oes i’r Eglwys unrhyw ran sylfaenol mewn cymdeithas. Iorwerth Peate, yn ei alw ei hun yn fodernydd, siŵr iawn, yn agored iawn i Feirniadaeth Feiblaidd ac yn drwm ei lach ar uniongrededd o bob math, ond yn cyhoeddi mai ‘Yr Oes Faw’ ydi’r oes sydd ohoni., a ‘dirywiad ym mhob cyfeiriad’. Gellid enwi Waldo hefyd, y mae pob cerdd yn ei Dail Pren yn gyfranc mewn epig sy’n adrodd hanes gwrthdaro rhwng dau rym am enaid dyn: ar y naill law y dadelfennwr, bwytäwr y blynyddoedd, y bwystfil, y Cesar, y sarff, Elw, Mamon; ac ar y llall, minteioedd y Cyfiawn: yr hen gyfannwr, y dihangwr o'r byddinoedd, y wythïen nad â’n wyw, rhwydwaith dirgel Duw, y rhai cryf uwch codwm, perl yr anfeidrol awr, y tangnefeddwyr. Ac yna, wrth gwrs, rhaid crybwyll Saunders Lewis ei hun, a gyhoeddodd flwyddyn wedi sefydlu’r Blaid mai pechod yw priodoledd arbennig dyn - ‘y peth mwyaf dynol yn bod’, chwedl yntau - ac a dreuliodd ei yrfa fel llenor, beirniad a gwleidydd yn taro’r un tant - ‘the dark, corrective side of the Christian affirmation’, yng ngeiriau un o’i feirniaid. Mi fynnodd Lewis yn ei Williams Pantycelyn, er enghraifft, mai hanfod tröedigaeth y Per Ganiedydd oedd nid ymchwil unigolyn am ei Dduw ond ymgais llanc i ddargyfeirio a dofi ei nwydau rhywiol, Saunders Lewis a greodd Monica a’i gadael i’w thynged, a welodd fai ar straeon byrion D. J. Williams am yr achubiaeth sydd ynddyn nhw ac a ddaliodd yn 1968, wedi i Gwynfor Evans ennill sedd gyntaf y Blaid yng Nghaerfyrddin, fod gwleidyddiaeth yn llygredig yn ei hanfod ac yn deillio o’r cwymp:

Peth drwg ydy pob llywodraeth. Pechod ydy achos llywodraeth. Petai dynion yn berffaith fydde dim llywodraeth. Ac felly cyfrwng ydy llywodraeth, peiriant ar y gorau.

Cofiwch hefyd gyd-destun y clwt porffor hwnnw o araith gan Emrys Wledig yn Buchedd Garmon: ‘Gwinllan a roddwyd …’ Y moch sy’n bygwth sathru’r winllan ydi’r Pelagiaid a’u cred yng nghynnydd y ddynoliaeth a’i gallu cynhenid hi i gyrraedd perffeithrwydd.

Petai Saunders Lewis wedi cael ei eni ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, yn y dauddegau, dyweder, mae’n gwestiwn gen i a fyddai wedi troi’n Gatholig o gwbl. Oherwydd erbyn y pedwardegau a’r pumdegau roedd yr hinsawdd syniadol efengylaidd ymhlith cenedlaetholwyr – yn eironig iawn – yn llawer mwy cydnaws â’i anian wrthberffeithiol ei hun. Meddyliwch am Tudur Jones yn rhybuddio rhag yr Anghrist yn y pedwardegau, yn union fel y gwnaethai Saunders Lewis flaen rheithgor Caernarfon yn y tridegau, ac yn ‘Cenedlaetholdeb Cristion’ yn Y Cylchgrawn Efengylaidd yn 1968, yn dilorni ymdrechion eciwmeniaeth fel ymgais i ailgodi Tŵr Babel. A dyma Bobi Jones yn O’r Bedd i’r Crud:

Mae’r Cymro cyfoes, pe baech yn mynd â phâl ac yn torri i lawr drwyddo, yn cynnwys haenau daearegol go afreolaidd. Y rhan uchaf a mwyaf arwynebol sy’n dod i’w feddwl yw’r hyn sy’n digwydd o’i gwmpas y dwthwn hwn. Ond torrwch i lawr heibio i’w drwyn i’r haenen nesaf, ac mi ddowch at y chwyldro diwydiannol. Ewch i lawr eto at ei geg, a dewch i’r Dadeni Dysg. Rhofiwch i lawr am lai nag ychydig o fodfeddi drachefn at ei galon, a dewch at y Diwygiad Protestannaidd a’r math o werthoedd sy wedi treiddio o’r fan yna. Pethau y mae’n eu rhannu gyda phawb o’i gyd-Gymry. Ewch ymhellach fyth at ei draed, ac mi ffeindiwch fod oes y seintiau yno rywle yn ddigon croyw, yn plannu’u llannau odanynt ac yn gosod patrwm i’n gwlad.

Yr hyn sydd heb gael ei ddweud sy’n bwysig yma, wrth gwrs: yr addefiad ymhlyg mai cynnyrch ein hetifeddeg a’n hanes ydan ni ac nid ffrwyth ein hymdrechion a’n hewyllys ein hunain. Dyna, mi dybiwn i, dylwyth Cristnogol a chenedlaetholgar Rhys Llwyd – o waed coch cyfan: y Cymry hynny sy’n ddibris o gyraeddiadau dynion – ac mae’n amheus gen i a ydi Morgan Llwyd, ffrwyth dyneiddiaeth Gristnogol a chyfriniaeth a disgybl i Jacob Boehme ac un o selogion Plaid y Bumed Frenhiniaeth, yn eu plith o ran ei ddiwinyddiaeth na’i genedlaetholdeb.

Gwell imi droi’n frysiog iawn i gloi at fy ail gwestiwn, fy ail sgwarnog na ches i ddim cyfle eto i redeg ar ei hôl: sef, a ydi cenedlaetholdeb, ymhlith Cristnogion heddiw, yn rhagdybio dealltwriaeth lem o’r Efengyl?

Os oes neges o gwbl yn hyn o lith, dyma hi: bod tymhorau a ffasiynau i’n mynegiant o’n proffes fel bodau gwleidyddol ac ysbrydol. Mi soniodd Pryderi tua dwy flynedd yn Y Traethodydd am ‘y gŵr o Nasareth … sy’n torri ar draws ein credoau a’n diffiniadau’, ac maen nhw’n eiriau pwrpasol yma: credoau a diffiniadau. Mae’n siŵr gen i fod y rhan fwyaf o genedlaetholwyr ifanc sy’n eu galw eu hunain yn Gristnogion, mewn cydymdeimlad i raddau â Rhys Llwyd a’i sôn am y cwymp a’r Un Drwg, am ‘Sataneiddiwch y wladwriaeth Brydeinig a ffurfio gwladwriaeth sy'n deg a chyfiawn yng ngolwg Duw’. Nhw biau’r argyhoeddiad, ond nid o reidrwydd yr iaith. Siarad y maen nhw - yn grefyddol ac yn wleidyddol - yn idiom eu cenhedlaeth. Wrth ddarllen geiriau Rhys Llwyd mae geiriau tebyg eu hargyhoeddiad ond gwahanol iawn eu hieithwedd yn dod i’r cof: geiriau’r Pelagydd hwnnw, Pennar Davies, ddeng mlynedd ar hugain yn ôl bron, gerbron Llys y Goron Caerfyrddin. Roedd Pennar, fel Rhys Llwyd, yn genedlaetholwr; roedd, fel yntau, yn credu bod modd cyfiawnhau, yn wir, nad oedd modd osgoi, herio’r wladwriaeth yn enw ei Grist. Fe ddywedodd hyn:

Mae holl waith fy mywyd wedi ei seilio ar y gred fod awdurdod uwch nag awdurdodau’r ddaear - awdurdod Duw, awdurdod y Creu a’r Cadw, y Daioni a’r Dioddefaint a’r Gwynt dilyffethair sy’n chwythu ymhob gwirionedd is y rhod. I mi ’does dim ystyr i fywyd ar wahân i’r argyhoeddiad mai rhan o anturiaeth y Duw Byw yw’r hollfyd yr ydym yn byw ynddo fe, mai Efe biau’r Nerth a’r Doethineb a’r Cariad sydd yn ei greu ac yn ei gynnal.

Os oes lle i rai di-gred trwy Ras Cyffredin yn rhengoedd y cenedlaetholwyr, fel y mynn Rhys Llwyd, diau fod lle i’r Creu a’r Cynnal a’r Cariad yn ogystal â’r Cwymp yn eu Cristnogaeth – ac yn y traddodiad Cristnogol Cymraeg.